kuşların dünya’dan göçü

kuşların göç vakti gelip çatmıştı. kilometrelerce kanat çırpmaya alıştıkları bir bahar ayıydı. fakat yılın tüm aylarından ve günlerinden farksızdı. kuru, kirli bir havayla kaplanan gökyüzü daima o halde duruyordu. önceden iklimden iklime, ülkeden ülkeye kanat çırpan kuşlar artık nereye uçacaklarını bilemez olmuşlardı. her yer birbirinin aynısıydı. her iklim aynı kuraklığın ve değişmezliğin pençesinde; her ülke birbirinin benzeri yığınla binanın egemenliğindeydi. hayvanlar alemi endişeliydi, bitkilerse yüzlerce yıl öncesinden sezmişlerdi hepsini. insanlar mı? yalnızca onlar değişmemişti.

kuşlar ne yapacaklarını bilemez halde elektrik tellerinin, ağaç dallarının üzerini doldurdular. uçacak, yaşanacak bir yer kalmamıştı, dünya ölüyordu. kuşlarınsa hala biraz olsun umudu vardı, nihayetinde yüzyıllar boyunca daha iyi yerler bulmak uğruna uçmuş bir canlı türüydüler. baştankaralar, kargalar, serçeler, leylekler, saksağanlar, kerkenezler, martılar ve daha niceleri, hüzünlü cıvıltılarıyla ne yapabileceklerine dair konuşuyorlardı. dev bir kuş toplantısıydı bu sanki. kuş cikcikleri her yanı doldurmuşken dev çınarın gür sesi yankılandı birden: “bu dünya için umut kalmadı, sevgili kuşlar. fakat başka dünyalar da var. kocaman bir evrenin içinde milyon tane başka yıldız, galaksi, gezegen var ve oraları yalnız sizler keşfedebilirsiniz.”

“nasıl yapabiliriz ki?” dedi kuşlar hep bir ağızdan.

“kanatlarınızı çırpabildiğiniz kadar hızlıca yukarıya doğru çırpın. asla yavaşlamayın, çırpın..çırpın…bulanık, aşılması artık oldukça kolay olan bir sis tabakası göreceksiniz: atmosfer. önceden dünya’yı tüm gücüyle koruyan bu tabaka artık incecik, yok olmanın eşiğinde, onun yok oluşuysa tamamen sonumuzun geldiğini gösterir. sizin yapmanız gereken, dünya’nın dışına çıkana dek hızla ilerlemeniz. kendinizi simsiyah boşluğun, sonsuzluğun içinde bulduğunuzda rahatlayabilirsiniz, fakat asıl zorlukların bundan sonra gelebileceğini de bilmelisiniz. mesafeler çok uzun, uzay tehlikelerle dolu. eğer bunlarla başa çıkabileceğinizi düşünüyorsanız, durmayın, güzel kuşlar.”

kuşlar suskun bir şekilde birbirlerine bakıyorlardı. nasıl oluyordu da dev çınar doğduğundan beri yerinde sabit durduğu halde bu kadar çok şey bilebiliyordu? bunu düşününce, ağaçların köklerinde özel bir iletişim ağı, kozmik bir bağlantı noktası varmış gibi gelirdi kuşlara. doğanın en bilgin canlısı bunu söylediyse kuşlara, onlar da denemeliydi. tek umutları buydu.

“teşekkürler, sayın çınar” dedi kuşlar. uçmaya hazırlandı binlercesi, ve aynı anda havalandılar.

dünya’dan göçüyorlardı.

Reklamlar

kevin robins-imaj

ekran-öncesi-dünya ile şimdiki dünyanın insanlarının bir olduğunu iddia edebilir miyiz? pek mümkün gözükmüyor, değil mi? günümüz dünyası, bir kere, tek bir dünyayla sınırlı değildir. kendisine yeni dünyalar kurmuş; bu dünyalar ise insanlara yeni bir imaj, kimlik, algı, ahlak..kısacası yeni bir ‘benlik’ sağlamıştır. ya da sağladığı şey yalnızca bir yanılsamadır, kim bilir.. kevin robins’in “imaj”ı, siber dünyaya ve onun oluşturduğu yeni benliğe yöneltilen eleştirilerin kitabıdır, ve bunu harika bir şekilde yapmıştır.

siber-alana niye sığınırız? gerçek dünyada bulamadığımız rahatlığı niçin orada bulduğumuzu düşünürüz?

öncelikle, insanı bilinmeyene olan korkusundan koruyor siber-alan. nasıl mı yapıyor? ilk olarak teması engelliyor. insan, ona temas edemeyecek(sadece fiziki de değil) şeyler karşısında rahatça, korkusuzca durabiliyor. adorno ve horkheimer, “insan artık bilinmeyen hiçbir şey kalmazsa korkudan kurtulacağını düşünür” derler ve şöyle devam ederler: “hiçbir şey dışarıda kalmamalı, çünkü dışarıdaki her şey bizzat korku kaynağıdır.”

siber-alanın sonsuzluğu  ve kapsayıcılığı onun bir tür ‘güvenli alan’ konumunda olmasını sağlamıştır aynı zamanda, ve bundan da öte, “dış dünyaya mesafe koymanın, doğrudan bağlantının ürkütücülüğünden uzak kalmanın modern bir yolu”dur siber-alan. yazar bu yaptığımızı “dünyayla postmodern bir ilgilenme biçimi” olarak tanımlar. sanal devrim yalnızca biçimleri değil, yaşamın kendisini de dönüştürmüştür. gerçeklik algımız yön değiştirmiş, “atomlar dünyasından baytlar dünyasına” bir geçiş yaşanmıştır adeta. bu bölgede kadim düşlerimizi ve başka bir şeyler olma arzumuzu doyurabiliriz. başka biri gibi olmak, daha doğrusu bu dünyada olamadığımız kişi olmak mümkün hale geliyor burada.

“her gün birkaç saatini thorin oakenshield ve küçük prens karışımı hayali bir karaktere benzer olarak geçiren birisini tanıyorum. aynı zamanda mimar, eğitimci ve bir uzay kolonisinde büyücüdür.. david gündüzleri colorado’da üç çocuk babası bir iktisatçıdır; geceleri cyberion kenti’nin kıvılcımıdır.” şeklinde komik ama her tarafta rastlayabileceğimiz bir örnek verir yazar. kendim için de tıpatıp dış dünyadaki halimi temsil ettiğimi söyleyemem ki. en azından daha rahat, düşüncelerini daha kolay ifade eden birine dönüşüyorum siber-alemde, ki bunu da yazı sağlıyor. yazmak konusunda konuşmaya göre daha iyi olan insanlar için de bir tür sığınak burası. şimdiden üç sebep var elde: teması engellemesi, yazıyı temel alması, güvenli alan sağlaması. eminim ki dahası da vardır. bu örnekteki adam mesela, siber-dünyanın ‘yeni benlik sağlayan’ yönünü gösteriyor. merak ettiğim şeyse, neden farklı biri olamaya bu kadar ihtiyaç duyduğumuz. internet bunu gayet iyi şekilde sağlıyor, peki dış dünya bu denli “olmak istediğimiz kişiyi bastıran” bir yer mi? sanırım evet.. özgür denilebilecek bir toplumda yaşama şansımız olsa bile üzerimizde bir baskı hissederdik. daima toplum normlarına uymayacak davranışlar var olacak sanırım, ve internet aleminde dış dünyanın normlarını hiçe sayan insanlar en ufak bir korku bile taşımıyorlar içlerinde. ne de olsa yalıtılmışar, ne de olsa başmbaşka bir benlikleri ve imajları var.

bunun iyi mi kötü mü olduğunu bilemiyorum. fakat insanların birden fazla kimliğe girip bunları olması gerekenden fazla benimsemelerinin, dış dünyayı tamamen unutmalarının iyi olmadığı ortada en azından. yazar da şunları söylüyor hatta:

“bence kendimizi böyle kandırmaktan acilen vazgeçmeliyiz. siber alan ve sanal gerçekliğin verebileceği alternatif ve daha mükemmel bir gelecek dünyası yoktur. gerçek bir dünyada yaşamaktayız ve hakikaten de bu dünyayı her nasıl istiyorsak o hale getirmemiz mümkün değildir…”

kitap, şiddet/savaş görüntülerinin bizlere etkisi üzerinde de durur. bunu yaparken özellikle körfez savaşına değinir. bu savaş, medyada ilk defa canlı yayınlanmıştır. en başta “ahlak” olmak üzere insana ait kimi yapıların sorgulanmasında da şiddet/savaş görüntüleri bir dönüm noktası olmuştur.

“günde dört beş kez, halk kendi belleğinin, vicdanının ve tahayyülünün sesine nasıl kulak tıkayacağı yolunda televizyondan dersler alıyor.” diyor john berger.
bizler, “imajın kanıtlama gücüyle savaş hakkında bir şeyler öğrendik ama bildiğimiz şey adeta gerçekleşmemiş bir savaşmaydı. her şeyden önce bir görme ve görmeme biçimiydi, sanki bir imajın röntgencisi olup gerçekliğe karşı sağır olmak mümkün gibiydi.”*

sağırlaşıyoruz. gördüklerimiz karşısında tepkisizce ekrana bakıyor ve bundan hiçbir rahatsızlık duymuyoruz. körfez savaşıyla başlayan ‘savaşın medyaya aktarılması’ sürecinin üzerinden yıllar geçti ve gördüklerimiz artık bizlere tümüyle olağan gelmeye başladı. ekran bize olup bitenleri, ne kadar acı olursa olsun “tüm gerçekliğiyle” gösterirken bu gerçekliklerin acı tarafını ekran-dışı bırakır. ahlaken rahatızdır, üzerimizde hiçbir sorumluluk yoktur. sadece anlık aşırı-duygulanımlar yaşarız, bunlar da çabucak diner ve gördüklerimiz çok geçmeden aklımızdan silinir. ne de olsa siber-dünya bizlere her an yeni görüntüler sunmaya hazırdır; modern dünyada görebileceklerimizin bir sınırı yoktur. tüm dünyanın içinde bulunduğu devasa bir alem gibi düşünürsek interneti/medyayı, bu olayların asla son bulmaması da doğal gelmeye başlar. doğal olmayan, insanların ekranlar aracılığıyla aldığı yeni haller belki de. “siber-alana sığınma”nın verdiği rahatlıkla aldığımız yeni haller, yeni görme biçimleri oldukça sıradışı değil mi?

 

ileride dünyanın/siber dünyanın nasıl bir hal alacağını merakla ve korkuyla bekliyorum.

 

 

douwe draaisma-bellek metaforları

ne çok sözcük var. somut, soyut, hep kullanılan, artık unutulan.. hepsi çeşit çeşit. bir de tek sözcüğe sığmayan, bazen de sığsa bile daha farklı gözükmeye ihtiyaç duyan kavramlar var. hepsinin yardımına metaforlar koşuyor. yunanca’da metapherin diye geçen ve ‘taşımak’, ‘aktarmak’ anlamına gelen bu sözcük bir dilin gelişmesindeki, zenginleşmesindeki en önemli unsur, sanıyorum ki. aristoteles poetika’sında metaforu “yabancı bir ismi soydan türe, türden soya, türden türe aktarmak aktarımlarda veya karşılaştırma yaparak, yani paralellik kurarak kullanmak” biçiminde tanımlamıştır. günümüzdeki edebiyat çalışmaları da aristoteles’in bahsettiği gibi iki nesne arasındaki paralellikler aracılığıyla yapılır. fakat metaforların kullanıldığı tek yer edebiyat değildir. mesela bilim, metaforlar olmadan anlaşılması, açıklanması oldukça güç bir hal alırdı. biyolojik bir bulguyu ele alalım: bağışıklık sisteminde belli hücrelerin patojenleri “tanıdığı” söylenir. tanımak, burada oldukça gerekli ve açıklayıcı bir metafor değil midir? şu da unutulmamalıdır ki, teori derinleştikçe metaforlar da artar.

fakat iş psikolojide metafor kullanımına geldiğinde her şey daha da zorlaşır. her zaman ortada kesin bulgular yoktur, ele aldığı konular fiziksel süreçlerden ziyade zihinsel süreçlerdir. buna karşın psikoloji adeta bir metafor okyanusu gibidir. özellikle zihin, ve daha da özelleştirirsek bellek metaforlarla dolu bir tarihin ürünüdür. draaisma belleğin bu yönünü incelemekle çok iyi yapmış..

kitabın başında freud’un “hafızama güvenmediğim zamanlar kalem kağıda başvururum.” sözü yer alıyor. yazmak bellekle yakın bir bağ içerisindedir. ingilizcedeki “memorial” sözcüğünün eskiden “hatıra” ve “yazılı kayıt” anlamına geliyor oluşu buna dair ilginç bir örnektir. platon’un balmumu tablet metaforuyla zihni açıklamak istemesine de şaşırılmamalıdır. platon’la da sınırlı kalmıyor tabii yazıyı bellekle ilişkilendirmek. ardından augustinus(1), magnus ve freud’a kadar uzanan daha bir sürü insan da bunu yapmış. kitapta giordano bruno’nun hermetizmin de etkisiyle oluşturduğu “ars memoriae” kavramı daha sonra fludd’un da ilgisini çekmiş. onun belleği algılayışı bir tiyatro sahnesinden, zihni algılayışıysa göksel varlıkların makrokozmosundan farksızdır. ardından hooke kendinden önceki fikirlerin de etkisiyle belleğe dair çok güzel görüşler ortaya atmış. (2. 3. 4.) “bir mikrokozmos olarak bellek”ten bahseder hooke. bunu yaparken çağının fizik teorilerinden çok etkilenmiştir.

kitapta carl gustav carus ve caspar david friedrich’in tablolarına hatıraların izlerinin nasıl yerleştirildiğinden bahsedilen kısım mükemmeldi.(5) carus, belleğe yeni bir metaforla tanımlayıp onu “labirent” olarak görmektedir.

bellek metaforları balmumu tabletle, yazıyla, sihirli bir tahtayla, uzayla ve labirentle de sınırlı kalmadı. teknoloji gelişti, bilgisayarların icadı bilişsel devrimi beraberinde getirdiğinde belleğe olan bakışımız da bir çeşit devrim geçirdi. sadece bilgisayar da değil, her yeni icat belleğe yeni bir bakış sağladı: fotoğraf makinesi, hologram, sinema…

dünya daima yenilenir ve beraberinde yeni metaforları getirir. belleğe dair olanlara gelirsek, yazarın da söylediği gibi, “ortaya çıkan her yeni metaforla birlikte bellek algımızın önüne farklı bir filtre takarız.”

1

2.3.4.

5

gezegenlerarası mahkeme

 

Mahkeme salonunun kapısı açıldı. İçeriye biri Dünyalı, diğeri Zolialı iki hakim, iki savcı, iki psikiyatrist giriş yaptı. Salonun cam tavanı simsiyah bir sonsuzluğa bakıyordu. Fakat ne gece vaktiydi, ne de orası Dünya’ydı; uzaya kurulmuş bir mahkemeydi orası. Girişinde dünya dili de dahil olmak üzere beş dilde “Gezegenlerarası Mahkeme” yazıyordu. Artık mesafelerin kısa ve önemsiz olduğu, ve farklı canlıların birbirleriyle kolayca etkileşime girdiği o günlerde böyle bir kurumun gerekli olduğu düşünülmüştü. Birbirlerini tanıyan yedi tane gezegenden beşi buranın kurulmasını istediler, diğer iki gezegende bulunan az sayıdaki canlıysa hukuk sisteminden bihaber oldukları için onlara dahil olmadılar. Gezegenlerarası Mahkeme şimdiye dek ufak tefek meseleleri çözmek dışında bir amaç için kullanılmamıştı ama bugün farklıydı. Bugün, o odada herkesi, özellikle de Zolialıları dehşete düşüren bir olay masaya yatırılacaktı: Bir cinayet.

 

İzleyici koltuklarını Zolialı ve Dünyalı gezegen büyüklerinin doldurduğu mahkeme salonuna son olarak sanık ve tanıklar giriş yaptı. Herkes yerini aldığında, Dünyalı hakim mikrofonuna doğru yaklaştı ve konuşmaya başladı. “Bugün Dünya için utanç verici bir gün. Bir insanın, Zolialı bir vatandaşın ölümüne sebep olduğuna dair bulgularla karşı karşıyayız. Bunu açıklığa kavuşturmak ve gerekenin yapılmasını sağlamak için buradayız..” Dünya dilinde konuşan hakimin ses dalgaları mikrofona değdiği anda Zolialıların kulaklarına kendi dillerine ait sözcükler halinde ulaştı. Ardından Zolialı hakim konuşmaya başladı: “Zolia halkı böyle bir olaya ilk kez şahit oluyor. Bizler, milyonlarca yıl boyunca ölümün bu yönünü bilmeden yaşadık. Ölüm, sadece zamanımızın dolduğu o ana özgü, kaderin sunduğu bir olguydu. Bugün bir canlının diğerine bunu yapabildiğini görüyoruz ne yazık ki. Dünya’yla iletişime geçtiğimiz günden bu yana insan türünün böyle bir yönü olduğu görmedik, fakat bunun doğru olduğuna dair izler bulunursa halklarımızın artık uzlaşıp uzlaşamayacağını bilmiyorum. Yine de adalet uğruna buradayız.. ” sonra tanıklardan birine söz hakkı verdi.

 

Birinci tanık öldürülen Zolialı gencin komşusuydu. Gördüklerini anlatmaya başladı: “Birkaç uzay-haftası önce, Dünyalı adamın komşum olan genci sık sık ziyaret ettiğini görüyordum. En başta şüphelenmemiştim, çünkü artık Dünyalılar, Arkeroslular, Hedporlular… Hepsi gezegenimize uğruyor, Zolialılarla arkadaşlık ediyorlar. Fakat bir gün genç komşumla karşılaştığımda oldukça tuhaf davrandığını gördüm. Söylediklerimi zar zor algılıyor, zorlanarak yürüyordu. Onu o halde görünce ne olduğuyla ilgili sorgulamalar yapmaya, dinlenmesi gerektiğini söylemeye başladım. Fakat ben tam bunları söylerken gözleri kapandı, yere düştü. O sırada caddedeki herkes gencin etrafında toplandı. Onu evine taşıdık. Cebinden ev-kod’unu alıp kapıyı açtığımda gördüğümüz manzara hepimizi şaşırttı: Evin girişinde dev makineler ve deney tüpleri vardı. İçeriye girip incelemeye koyuldum. Beyin görüntülemeye yarayan, iç organları gösteren, hücreleri incelemeye yarayan şu eski model araçlar, Zoliada yer almayan bazı elementleri de içeren tuhaf karışımlar… Evin her tarafı bunlarla doluydu, banyo bile! Son olarak alt kattaki depoya bakmak istedim ve o sırada Dünyalıya rastladım. Konuşmaya çalışıyordu ama yanımda kulakçevirici yoktu ve dediklerinden tek kelime anlamadım. Benim öylece dikildiğimi görünce üst kata çıktı koşarak, ben de peşinden gittim ama çoktan evden çıkmıştı. O günden beri gence kötü bir şeyler olduğunu ve bunu Dünyalı adamın yaptığını biliyordum. Zaten bir süre sonra genç ortalıkta görünmemeye başladı. Onu Dünya’ya giden ulaşım hattının orada görmüşler en son.” dedi ve mahkemeyi birkaç saniyeliğine sessizlik kapladı. Ardından hakim sessizliği bölerek ikinci tanığa söz hakkı verdi. “Anlatacak değil ama gösterecek bir kanıtım var.” dedi ikinci tanık. Kendisinde bu konuyu aydınlatabilecek bir ‘ışın-anı çipi’ vardı. Işın-anılar gözümüzle tanıklık edip belleğimize aktardığımız olayların üzerinden, anının beyin tarafından değiştirilmesine müsaade etmeyecek kadar kısa sürede bir çipe aktarılmasını sağlayan yapılardır. Çipler başka birinin kafasına, hipokampus bölgesinin yakınlarına dokundurulduğunda, o anı, o kişinin kafasında canlanır, adeta ona aitmiş gibi iz bırakırdı zihninde. Tanık, hakimlerden izin isteyerek elindeki iki çipi hakimlerin kafalarına yapıştırdı. Yüz ifadeleri anında değişti, gözlerindeki korkuyu görenler o çiplerde saklanan anının ne kadar kötü olduğunu tahmin edebiliyorlardı. Hakimlerin zihninde canlanan anıysa şuydu: Zolialı gencin kesili kolundan siyah sıvılar akıyor, o sırada yanındaki dünyalı adam, umursamaz bir şekilde akan sıvıyı deney tüplerinin içine dolduruyordu. ‘Demek sizler de ölebiliyormuşsunuz, gördün mü?!’ dedi, Zolialı ise odanın her yanında yankılanan çığlıklar atıyor, büyük bir acı çekiyordu.  Bir anlığını Dünyalının yüz ifadesi değişti, acı çeken varlığa üzülüyormuş gibi gözüktü bir an. Ayağa kalktı, masadan bir şişe aldı ve Zolialıya şişenin içindeki sıvıyı içirdi. Acısından kurtulmuş gibi gözüken Zolialı genç, artık çığlık da atmıyordu. “Bunun mümkün olduğunu gösterdiğin için mutluyum. Az sonra öleceğim, değil mi?” dedi, ve dediği gibi, az bir süre sonra da öldü. Tüm bu olaylar bir pencerenin ardından görülüyordu. Belli ki çipi getiren tanık sesleri duyup gizlice pencerenin ardından onları izlemişti… Anı bittiğinde hakimler çipleri çıkarıp şaşkınlık içerisindeki yüz ifadelerini değiştirmeye çalıştılar. Herkes ‘Neydi o?’ der gibi suratlarına bakıyordu. Ne olduğunu ise tek tahmin edebilen sanık koltuğundaki Dünyalıydı. Artık onun üzerine odaklanmaya başlayan gözlere daha fazla dayanamadı, ağzından şunlar çıktı:

 

“Evet, suçluyum! Ama hepsi bir merak yüzünden oldu…” duraksadı, gözlerini cam tavana, siyah ıssızlığa doğru dikti. Derin bir nefes alıp konuşmaya devam etti: “Bilim insanıyım. Dünyalıların ‘astrobiyoloji’ diye isimlendirdiği alan üzerine çalışıyorum. Zolia gezegeniyle iletişime geçtiğimiz günden beri tek isteğim onları anlamaktı. Diğer gezegenlilerden çok daha farklılar. Ölüm konusundaki bu hassasiyetleri bile oldukça ilginç. Ölüm onlar için uzak ve tek bir olayın; yaşlılığın, o belli yaş aralığına gelmiş olmanın doğurabileceği bir ihtimal. Ne kendileri, ne de onlardan önce yaşayanlar öldürüp öldürülebileceklerini bir defa bile akıllarından geçirmemişler, buna hiç ihtiyaç duymamışlar büyük ihtimalle. İnsanlar öldürmeye nasıl başladı, bilen var mı? Benim tahminim, yiyecek arayışıyla başladığı yönünde. İlk önce hayvanlar öldürüldü, sonra insanlara da uygulanmaya başladı. Fakat insan öldürmenin yiyecek arayışıyla değil, hırs ve kötülükle bağlantısı oldu genellikle. Zolialılara gelince, etçil olmadıkları için hayvanların canına da hiç kıymadılar, birbirlerinden nefret etmişler midir? Belki de. Fakat bunu asla ölümle çözmeye kalkışmadılar, çünkü, zaten bunu bir defa olsun akıllarından geçirmediler. Bir diğer ilginç taraf, vücutlarının öldürülmeye karşı olan dayanıklılığı. Zolilalılar, insanların aksine o kadar zor ölüyorlar ki. Zolialı gençle tanıştığım zaman, ölümünün sadece yüzyıllar sonra, yaşlandığında gerçekleşebileceğini söylemişti. Onun üzerinde birkaç şey denemeyip deneyemeyeceğimi sordum, kabul etti. Fakat süngere benzeyen bedenine ne kurşun işledi, ne de kestiğim kolu ona acı verdi. Hatta kesilen kolu kendini kısa bir süre içinde yeniledi. Tıpkı bir deniz yıldızı gibi!..”

 

Salonda bir uğultu başladı. Zolialı izleyiciler çok sinirliydiler, hatta bazıları mahkemeyi terk etmek için ayaklandılar. Tam o sırada dünyalı hakim elektrokmak’a vurdu, rahatsız edici bir ses tüm salonu kapladı. Bilinçaltlarına kadar ulaşan sesler, orada birtakım talimatlara dönüştü ve sonrasında ne kimse hareket etti, ne de konuştu. Dünyalı sözlerine devam etti: “Deniz yıldızı diyordum, fakat Zolialıların vücutlarındaki yenilenme onlarınkinden çok farklı. Hem bu işi çok kısa sürede yapıyorlar, hem de oldukça kompleks bir hücre yapılanmasına sahipler. Her neyse… En azından onların da bizler gibi hastalanabileceğini düşündüm, ama hayır! Hastalanmıyorlardı… Ömürleri boyunca tek bir hastalık bile geçirmiyorlardı. Onları yaşlılığın getirdiği ölüm dışında hiçbir şeyin öldüremeyeceğine inanmaya başlamıştım. Buna son bir deneyin ardından ikna olmaya hazırdım. Gencin hücresel yapısını bozabilecek bir karışım hazırladım. Onun da bir insan gibi ölümün her an gelebileceğine dair korku duymasını istiyordum. Bedeninin kusursuzluğu o kadar rahatsız ediciydi ki… Karışımı içirdikten sonra gencin kolunu kestiğimde bizdeki kanın akışkanlığında, siyah bir sıvı akmaya başladı. Karşımda acı çekiyordu. Kısa bir süre içinde de öldü. Evet, suçluyum… Şimdi ne yaparsanız yapın bana!”

 

Kimse konuşmadı. Zolialı izleyicilerden bazıları sessizce ağlıyordu, Dünyalılarsa büyük bir utanç içindeydiler. Hakimler, psikiyatristler ve savcılar aralarında konuşmaya başladı. Şimdi ne olacaktı? Kimse bilmiyordu.

 

Zolialı psikiyatrist, öfkesini saklamaya çalıştığını belli eden bir sesle şunları söyledi: “Bastırmaya çalıştığınız şey buydu, değil mi? Eminim yüzyıllar önce yaşamış atalarınız birbirlerini toplu kıyımlara götürecek kadar caniydi! Hiçbir önemi olmayan, geçici şeyler uğruna savaş verdiniz eminim ki.. Şimdiyse bu güdünüzü bastırmak istiyorsunuz ama hala aynısınız!”

 

Dünyalı psikiyatrist, Zolialının konuşmasını bölerek, “Bizim bundan kurtulmak istemediğimizi mi sanıyorsunuz? Öldürmeye gücümüzün yetebileceğini düşünmek, bunu kısa bir an için bile akla getirmek kolay mı sizce? Ayrıca, insanları bu konuda genelleyemezsiniz ki. Aklımızdan geçiriyor olsak da çoğumuz kimseyi öldürmeyiz.” dedi.

 

Zolialı hakim sözü aldı: “Böyle bir şeyin bilincindeyken artık nasıl rahat edebiliriz? Zehirli düşüncelerinizin sadece bunlardan ibaret olup olmadığını bile bilmiyoruz.”

 

Dünyalı savcı: “Ne tür bir cezalandırma istiyorsanız kabul edebiliriz. Fakat bambaşka canlıların farklılıklara sahip olmasını o kadar büyütmeniz doğru değil..”

 

Zolialı savcı: “Bu farklılıklar canlıları kötü yönde etkiliyorsa büyütmek elbette doğru, doğal olan bu. Şimdiden Zolia’da bu olayın sebep olduğu karmaşalar baş gösterdi. Bundan sonrası için, gezegenlerimiz arasındaki bağı koparmak yapılacak en doğru şey.”

 

Zolialı hakim: “Artık Dünya ile iletişim kurmak istemiyoruz. Birkaç gün içinde gezegenlerimiz arasındaki ulaşım hattı yıkılacak. Eğer diğer gezegenler de uygun görürse gezegenlerarası mahkemeye de giremeyeceksiniz. Size asla güvenmedim, biliyor musunuz? Keşke yakıp yıktığınız tarihi eserlerinizi, kitaplarınızı görebilseydik. Eğer onları görmüş olsaydık, sizinle asla iletişime geçmezdik!..”

 

Konuşmaları bu şeklide devam ederken izleyiciler de birbirleriyle tartışmaya başladılar. Artık konuşmalar birbirine karışmış, uğultu halini almıştı. O sırada Dünyalı katil ayağa kalktı, mahkeme salonunun ortasına  doğru yürüdü ve herkes onu fark edene kadar orada dikildi. Sesler biraz azaldığında ve gözler ona doğru kaymaya başladığında şunları söyledi: “İnsanlar asla bir Zolialı gibi kusursuz olmadı. Kötü şeyler düşünmekten, öldürmekten geri durmadı asla. Fakat insanlık tarihini salt bunlardan ibaret görürseniz, yanılırsınız. Zolialılar bizi artık yalnızca kötü yanımızla bilecek, bunun farkındayım ama düşündüğünüzün aksine ölümlerden çok kurtarılmaların, sevmenin ağırlıkta olduğu bir gezegen aslında Dünya. Siz bunu asla görmeyeceksiniz, artık size kötü yanımız gözükecek sadece. Ölüm, öldürmek kötü şeyler mi? Başkasına uygulandığında öyle. Fakat şu şekilde bir ölümün kötü olduğunu kim söyleyebilir ki?”

 

Cümlesini bitirdi, cebinden bir tabanca çıkardı ve kendini vurdu. O gün Zolialılar yeni çeşit bir ölümü daha öğrenmişlerdi.

ray bradbury-resimli adam

ölene dek vücudunun her tarafındaki resimlerle yaşamaya mecbur bırakılan, bununla lanetlenmiş bir karakter resimli adam. yanına kim yaklaşıp da uzun uzun incelerse resimleri, onların hareket ettiğini fark eder, ve her kim gereğinden fazla kaptırırsa bu resimlere kendisini, nihayetinde geleceğinin korkunç bir yansımasını bulur resimli adamın bedeninde. onun da söylediği gibi:

“bu resimler geleceği gösterir.”

fakat bradbury resimli adamın öyküsünü değil, onun bedenine kazınmış şekillerden ortaya çıkan öyküleri anlatıyor bizlere. hepsi birbirinden şaşırtıcı ve güzel olan bu öyküler kimi zaman olası bir gelecek senaryosuyla ilgili uyarıcı nitelik taşırken aslında günümüze de ışık tutuyor. tabii neden bahsediyorsa bahsetsin, bradbury’nin kaleminden çıkan bir öykü içinizi daima ısıtacak türden oluyor. kendimi düşünüyorum da mesela, ray bradbury’yi okuduğum zaman dilimlerinde çok iyi bir dostun hep yanımda olduğunu hissediyorum. halledilmesi gereken diğer işlerle uğraşırken bunun bilincinde olmak beni çok mutlu ediyor. okunmayı bekleyen harika öyküler orada dururken kendimi iyi hissediyorum, bir kitabın insanı bu şekilde hissettirebilmesi ise büyüleyici geliyor bana.

 

resimli adamın bedenine yansıyan öykülerin her biri birbirinden güzeldi aslında, fakat the rocket man beni aklımdan hiç çıkmayacak kadar etkiledi. ne zaman güneş ışınları gözüme hafifçe değip geçse öykünün sonunu düşünüyorum. “doug ve annesi hala güneşe rastlamadan yaşamaya mı çalışıyordur ki acaba?” diyorum kendi kendime. kahvaltıya gecenin geç saatlerinde kalkıp panayırlara da o saatlerde gitmeye devam ediyorlardır belki de, kim bilir. bunları düşünürken babasının uzay kıyafetine bakıp şunları söyleyen çocuğu canlandırmadan duramıyorum kafamda: “açtığım kutudan siyah üniforması döküldü. siyah bir nebula gibiydi, kumaşının bazı yerlerinde, uzaklarda, yıldızlar parıldıyordu. sıcak ellerimi siyah üniformanın üzerinde kaydırdım. mars gezegeninin demir kokusunu, venüs’ün yeşil sarmaşık kokusunu, merkür’ün sülfür ve ateş kokusunu içime çektim…”

sonra, tüm bunları düşünürken gülümsüyorum. bradbury gibi bir yazarı okuyabildiğim için ne kadar şanslı olduğumu tekrar hatırlatıyorum kendime.

selçuk demirel-kıyıdaki adam

selçuk demirel’i geçen yıl kütüphanede ‘göz alabildiğine’ kitabıyla tanımıştım. orada yer alan illüstrasyonların güzelliğiyle büyülenip diğer eserlerini de araştırmaya, incelemeye çalışıyordum o günden beri. geçenlerde yine kütüphanede gördüğüm ‘kıyıdaki adam’ ise tüm eserlerinden daha özel bir yere sahip oldu benim için. john berger’in ufak bir metnini hikayeleştiren illüstrasyonlardan oluşan  mükemmel bir çalışma kıyıdaki adam. masasının başında oturmuş, kıyıyı düşleyen; daha sonra kıyıyı aşıp ufka, gökyüzünün ardına doğru koşan bir hayal gücünün ürünü. asla unutmamak için kitaptan çektiğim birkaç fotoğrafı da ekliyorum:

kolektif bellek ne kadar kolektiftir?

zihnin yapılarını kolektifleştirmek sanıyorum durkheim ile başlayan bir süreçti. kendisi, kolektif bilinç kavramını ortaya attığı zaman, yalnızca bunun sosyolojik tarafını ele almıştı. daha sonrasında jung, kolektif bilincin derinlerine gitmek isterken kolektif bilinçaltı ortaya çıktı ve kolektifleştirme eylemi, psikanalize de yayıldı. günümüzdeyse, bilişsel psikolojinin gelişimi, beynin daha ayrıntılı incelenebilmesi bu yapıların bilimsel olarak araştırılabilmesini sağlayabilir.

bellek, her zaman ilgimi çeken bir yapıydı. fakat kolektif bellek üzerine düşünmeye yeni yeni başladım ve bu kavramın bilimsel olarak nasıl ele alınabileceğini merak ediyorum. aynı zamanda kendime şu soruyu da sık sık soruyorum: “kolektif bellek kadar kolektiftir?”

bu soruyu soruyorum, çünkü salt belleğin ne kadar yanıltıcı bir yapı olduğu artık bilinen bir gerçek. hatta bunun üzerinden aslında bir benliğimiz bile olmadığına dair bir düşünceler dizisi mevcut. kolektif bellek, belli bir olaya tanıklık eden insanların, belki geniş bir toplumun o olayı sakladığı bir sistem gibi geliyor bana. fakat buradaki ‘saklamak’ denilenin de ne kadar güvensiz olduğunu biliyoruz. belleğin değiştirici, bozucu etkileri ortadayken aynı olaya tanıklık eden insanların bu olayı bambaşka şekilde hatırlamaları olası değil midir? ve böyle bir şey gerçekleştiğinde kolektif belleğin de zarar gördüğünü söyleyemez miyiz?

herhangi bir gösteriyi ele alalım. izleyicilerin her biri aynı sahneye bakar, aynı şeylere tanıklık ederler. her birinin zihninde bu ana dair anılar oluşur ve o anın paylaşılıyor olması da, kolektif hale getirir anıyı ve ardından da belleği. peki, mesela birkaç ay sonra bu insanları bulup onlara gösteriyle ilgili sorular sorduğunuzda bambaşka cevaplar almanız muhtemel midir? elbette. kimileri gösteride asla yaşanmamış bir olayın yaşanmış olduğundan gayet emindir, kimileri çoğu şeyi unutmuştur, bazıları diğerlerine göre daha doğru-ama yine de değiştirimiş- şekilde hatırlar bu gösteriyi. bu insanları bir araya getirip gösteri hakkında konuşmalarını sağlarsanız, ne gördükleri hakkında kolayca uzlaşabilirler mi? sanmam.

tabii bu sadece basit bir örnek. büyük çaplı olaylara baktığımızda bu tür değişikliklerin daha fazla olduğu fark ederiz. bir savaşa, bir bombanın atılış anına yüzlerce insan tanıklık edip onu zihinlerinde bambaşka şekilde depolayabilirler. işte, kolektif bellek özellikle de bu nedenle kafamı çok karıştırıyor. aslında, burada yaşanan olay tektir, nesneldir ve burada toplumsal olan daha çok olayın kendisiymiş gibi gelir. onu bellekte depolamamızın ardından geçen süre, hatta ondan öncesinde, sadece algıladığımızda bile onu kendi anladığımız biçimiyle aktarmaz mıyız zihnimize? daha sonrasında belleğimizin etkisiyle de iyice değişebilecek olan bu tarz bir olay artık toplumsal olmaktan çıkıp bireysel bir hal almaz mı? bu noktada artık kolektif olan bellek değil de yalnızca olayın kendisi değil midir? bilmiyorum.

konuya dair çok az bilgim var ve olayı tamamen yanlış yorumluyor da olabilirim. yeterince bilgi edinebildiğim bir zamanda, ileride hakkında tekrar yazmak istiyorum. belleğin toplumla oluştuğuna dair güzel bir alıntıyı da buraya bırakıyorum:

“insanların belleklerini edindikleri yer normal olarak toplumun içidir. yine toplumla beraber hatırlar, anlar ve hatırladıklarını nereye konumlayacaklarına karar verirler.”

venedik taciri ve psikanaliz

shakespeare’in venedik taciri oyunu psikanalistlerin her zaman büyük ilgisini toplamıştır. belki de çoğu psikanalist yahudi olduğu için bu böyledir, bilemeyiz, fakat sebebi ne olursa olsun içinde çok farklı anlamlar taşıyan ve defalarca kez yorumlanabilecek, hep yorumlamaya açık kalacak bir eser venedik taciri. komedi diye geçen, ama yer yer ciddileşen kısımları da göz önüne alındığında kimi edebiyatçıların trajedi diye tanımladığı bir eser aynı zamanda. oyunu büyük bir zevkle okuduktan sonra psikanalitik yorumları incelendiğinde oyundan alınan zevk iki katına çıkıyor.

oyuna dair en çok rastlanan yorumlardan birisi freud’un “üç kutu teması” üzerine olanı. sanat ve sanatçılar üzerine kitabında da geçiyordu hatta bu metin. fakat ondan önce otto rank bu olaya bir yorumlama getirmiş. ona göre portia’nın babasının üç kutuyu hazırlaması, ‘yasaksevi’ temasının bir örneğidir. freud ise bu üç kutunun erkeğin kadınla olan ilişkisindeki üç farklı yönü temsil ettiğini söyler: anne, sevgili ve toprak ana. rank’ın yasaksevi motifiyle bu mitolojik görüşün benzer yönleri de yok değildir.

oyunda antonio, dostu bassanio için shylock’a borçlu kalır. bu noktada para olarak borcun ahlaki bir borcu, bir suçu temsil ettiğine ilişkin yorumlamalar devreye girer. bu olgudaki suç, oğul-baba motifi arasında duyulan suçluluk boyutunda incelenir kimilerince. burada bassanio oğul, antonio ise babadır. bunun yanı sıra, iki karaktere dair daha farklı yorumlamalar da bulunuyor. acaba antonio, shylock tarafından bedeninin bir parçasının kesilecek olmasına karşı niçin bu kadar kayıtsız? neden bu kadar melankolik? bazıları antonio’nun sevilen şeyden(bossanio) mahrum kaldığını, bu nedenle artık ölümü de önemsemediğini söylerler. bunun dışında, oyunun yazıldığı dönemde shakespeare’in ruhsal durumunun da pek iyi olmadığı ve antonio’nun melankolik kişiliğiyle kendisini özdeşleştirdiğine dair yorumlar da vardır.

shylock gaddar bir karakter midir? çoğumuz en başlarda onu sevmediysek de sonradan büyük ihtimal acımışızdır ona.

“yahudinin gözü yok mu? yahudinin elleri yok mu? organları, boyu, posu, duyuları, duyguları, heyecanı yok mu? aynı yiyecekle beslenmiyor mu, aynı silahla yaralanmıyor mu, aynı hastalıklara yakalanmıyor mu, aynı yollarla iyileşmiyor mu, aynı kışın ve yazın üşüyüp, ısınmıyor mu? farkı ne hıristiyan insandan? etimiz kesilince bizim de kanımız akmaz mı? gıdıklanınca gülmez miyiz? zehirlenirsek ölmez miyiz? peki ya bize haksızlık ederseniz öcümüzü almaz mıyız? her şeyde size benzediğimize göre, bunda da benzeyeceğiz tabii. yahudi hıristiyana haksızlık edince, karşılığında göreceği iyilik ne? intikam! hıristiyan yahudiye haksızlık ederse, hıristiyan örneğine göre karşılığı ne olmalı? intikam tabii! hainlik etmesini sizden öğrendim, yine size uygulayacağım. bu işi sizden çok daha iyi yapacağıma da güvenebilirsiniz.” dedikten sonra shylock’un da kendince haklı olduğunu düşünmeden edemeyiz. bu kısım shakespeare’in yahudileri kötüleyen bir eser yazdığı iddiasının doğru olmadığına kanıt olarak gösterilebiliyor.

portia ile nedimesinin erkek kılığına girip insanları kandırdığı, antonio’nun kurtulmasını sağladıkları kısma gelecek olursak, öncelikle bu kısmın çok komik ve güzel olduğunu düşünüyorum. nasıl yorumlandığına gelecek olursak, buradaki yüzük olayının da aynı kutu olayı gibi görünürde sadakatin bir simgesi olduğu ama diğer yandan cinselliğe dair bir simge de taşıdığı söyleniyor.

son olarak venedik ve belmont’la ilgili karşılaştırmalar eseri daha anlaşılır kılıyor. venedik taciri aslında iki dünyadan, venedik ve belmont’tan meydana geliyor. venedik parayı, hırsı, gerçekçiliği ve erkek-egemen toplumu simgeliyor.-kadınların erkek kılığında oraya gitmesi bunun göstergelerindendir- shylock, venedik’i ayakta tutan bir gaddardır. onun büyüsünden kultulunduğu zaman para artık değersiz hale gelir, onu rahatça savurursunuz.(*shylock’un kızı jessica) belmont ise buranın tam tersidir. cömertlik, bolluk ve sevgi orada hakimdir. bazı zorlukları elbette taşır içinde ama bilmeceyi çözerseniz onları da aşmış olursunuz…

 

neye uyum sağlamak?

benimsenme, uyum sağlama kişiyi ‘normal’ diye tanımlayabilmek için yeterli ölçütler midir? şurası kesin ki, bir insan etrafına uyum sağlayamıyorsa, insanlar tarafından kabul görmüyorsa anında o kişinin ‘değişmesi gereken’, hatta ‘tedavi edilmesi gereken’ biri olduğunu düşünüyoruz. o insanın uyum sağlayamadığı şey üzerine hiç kafa yormuyoruz. uyum göstermek ama neye? iyi bir topluma, iyi otorite figürlerine karşı mı, yoksa kokuşmuş bir kültüre mi? baskın bir anne babaya mı?..

hastalıklı bir topluma uyum sağlayamayan bir insanı ele alırsak, o kişinin iyileştirilmesi gereken biri olduğunu düşünmeyiz. düşüncemizin bu yöne kaymasını sebep olan şey farklı bir perspektiften olaya bakmamızdır. ‘uyum sağlayamayan insan’ değil; ‘şuna/şunlara uyum sağlayamayan insan’ vardır artık. insan tek yönlü bir biçimde incelenemez, onun içinde bulunduğu toplumu göz ardı edemeyiz. fakat biliyorum, “milyonlarca insanın uyum sağladığı bir şeye uyum sağlayamayan az sayıdaki insan nasıl normal sayılabilir ki?” diye düşünmeden edemiyoruz. çoğunluğun yaptığında bir haklılık payı olabileceği gibi bir düşünce var kafamızda. istatiksel veriler dikkatimizi çekiyor. ne var ki söz konusu insan olduğunda sayılar da yanılabilir. toplumdaki çoğu birey zamanla kötüye giden bir düzene boyun eğiyorsa ve bunu tamamen bilinçsiz bir şekilde yapıp kendilerine ters düşenleri dışlıyorlarsa burada yine azınlık mı anormal diye addedilir? hiç sanmıyorum.. toplumun büyük bölümünü oluşturan insanlar da anormal hale gelebilir(buna rağmen yine onlar normal olacaktır, çünkü nomal/anormal kavramları da tamamen insan uydurmasıdır.) bu durumda bir şeylerin ters gittiğini kim fark edecek? azınlıktakiler. tabii onlar da deli yaftası yiyeceklerdir eğer konuşurlarsa. ne büyük çıkmaz! peki şu an bu durumda olmadığımızı kim, nereden biliyor?

henri bergson-gülme

gülmenin, komiğin kaynağı nedir? insanlar hangi durumlarda gülerler, neye gülerler, neyi komik bulurlar? bilindiği kadarıyla aristoteles’ten bu yana merak edip araştırılıyor bu konular.

eski insanlarda gıdıklanmayla açığa çıkan sesler bütünüymüş gülmek. sonrasında, yüzyıllar geçip de insan iyice geliştiğinde gülmek bir sürü farklı duruma verilen bir tepki halini almış. artık gülmek ‘sosyal bir canlı’ olmanın getirdiği en önemli tarafmış. hala da öyle.. fakat yalnızca gülmek için gülüyor değiliz. yani, bunu mekanik bir şekilde yapmıyoruz. bir şeyleri sadece komik bulduğumuz için de gülmüyoruz. hayatın içinde iyice erimiş olduğundan mı bilmiyorum, bu konu üzerine hiç derinlemesine düşünmediğimi fark ettim. bergson’ın gülme kitabı sağladı bunu fark etmemi.

bergson şu ilginç düşünceyle giriş yapıyor: “tümüyle insana özgü olanın dışında komik yoktur.” insan dışındaki şeyler bizi niye güldürebiliyor o zaman, diye sorarsanız eğer, bergson ‘çünkü onlarda da insani bir yön buluyoruz’ şeklinde bir cevap verirdi bu soruya.

“düşünürlerin çoğu insanı ‘gülmeyi bilen hayvan’ diye tanımlamışlar. güldüren hayvan diye de tanımlayabilirlerdi; çünkü insandan başka bir hayvan ya da cansız bir nesne bizi güldürebiliyorsa, bunun nedeni bunlarda insana ait bir yön olmasıdır, insana benzer olmasıdır.”

güldürmenin bir diğer ilginç yönüyse ‘töreleri düzeltici’ olması. insanlar ‘farklı’ bir davranışımızdan ötürü bize güldüğünde, bir yanlışlık olduğunu anlarız. nasıl olmamız gerekiyorsa öyle görünmeye çabalarız. kitapta gülmenin bu yönü için ‘toplumsal jest’ diye güzel bir tanım var. “gülmenin asıl işlevi, ayırıcı eğilimleri cezalandırmak; rolü ise katılığı yumuşaklık olarak düzeltmek, kişiyi diğerleriyle uyumlu hale getirmektir.”

insanların kimi bedensel özellikleri de komik kategorisinde. “bir kişinin ruhsal yanı söz konusuyken dikkatimizi bedensel yanı üstüne çeken her olay komiktir.” diyor bergson. kitapta tiyatroya da bolca değiniyor ve bu biçim komikliğine dair napoleon’un bir sözü paylaşılmış: “trajediden komediye yalnızca oturma olgusuyla geçilebilir.” bu sözü bu haliyle anlamak biraz zor. peşinden getirilen açıklamadan sonraysa daha iyi anlaşılıyor. trajedi oyuncularının neredeyse hiç hareket etmeyen bedenlerinden bahsediyor bergson. çünkü hareket bir bedenin var olduğunu hatırlatır. oturmak dahi trajedi üzerinde bozucu etki yapar. insan bedene odaklandığı anda, komiğe yaklaşıyor sanırım.

dalgınlığın, yinelemenin, tersine çevirmenin ve daha nicesinin komik üzerine etkilerine de değiniliyor kitapta…